Trillend matras helpt hersenen opruimen bij alzheimer? Wat het onderzoek meet

Wat de onderzoekers deden

Het onderzoek stond in het vakblad Nature Communications en werd geleid door breinonderzoeker Vesa Kiviniemi van de Universiteit van Oulu in Finland. De deelnemers kregen een pil die onder de tong oplost en stikstofmonoxide afgeeft, een stof die bloedvaten wijder maakt. Daarna lagen ze veertig minuten op een matras dat het hele lichaam liet trillen. Halverwege kregen ze nog een pil.

Het idee achter die combinatie komt uit eerder onderzoek bij muizen. Trillingen activeren daar een eiwit in de wanden van de bloedvaten in de hersenen, Piezo1, waardoor die vaten beter wijder worden en weer samentrekken. Stikstofmonoxide doet iets vergelijkbaars langs een andere weg. Samen zouden ze het afvalvocht in de hersenen een extra duw moeten geven.

Na de behandeling was de hoeveelheid van het eiwit bèta-amyloïde 42 in het bloed gemiddeld 35 procent hoger. Dat eiwit hoopt zich bij de ziekte van Alzheimer op in de hersenen. Meer ervan in het bloed kan betekenen dat de hersenen het beter afvoeren. Hersenscans lieten ook een betere vloeistofstroom zien. Werden het trillen en de pillen apart getest, dan was het effect op de afvoer elk minder dan half zo groot als bij de combinatie.

Wat het onderzoek niet laat zien

Het is belangrijk om te zien wat er niet gemeten is. Niemand in deze studie had alzheimer, en er is niet gekeken of het geheugen of het denken beter werd. Het ging om één behandeling, niet om een kuur van weken of maanden. In de samenvatting van het artikel spreken de onderzoekers zelf van een tijdelijke verschuiving van hersen-eiwitten naar het bloed.

Er is ook een andere verklaring mogelijk. Christopher Brown van de Universiteit van Southampton, die niet aan het onderzoek meewerkte, wijst er in New Scientist op dat de behandeling ook de afbraak van het eiwit in de lever kan vertragen. Dan komt er meer in het bloed terecht zonder dat de hersenen beter opruimen. Toekomstig onderzoek moet dat uitzoeken.

Zes deelnemers kregen last van misselijkheid of hoofdpijn. Kiviniemi waarschuwt bovendien dat stikstofmonoxide de bloeddruk verlaagt. Iemand met een al lage bloeddruk kan daardoor flauwvallen. Zijn advies is om hier thuis niet mee te experimenteren. De vervolgstap is een test met zestig mensen met milde alzheimerklachten, gepland voor volgend jaar, waarna de analyse nog zo’n twee jaar duurt.

Waarom dit over slaap gaat

Het systeem dat de onderzoekers wilden prikkelen heet het glymfatisch systeem. Dat is een netwerk van kanaaltjes langs de bloedvaten waardoor hersenvocht stroomt en afvalstoffen meeneemt. Het pompen van de slagaders houdt die stroom gaande. Volgens het overzicht op Wikipedia, dat leunt op onderzoek sinds 2012, neemt het opruimen juist toe tijdens de diepe slaap. De ruimte tussen de hersencellen wordt dan groter, waardoor het vocht makkelijker doorstroomt.

Dat maakt het onderzoek met het trillende matras interessant voor iedereen die slecht slaapt. De onderzoekers probeerden in feite met een apparaat en een pil na te bootsen wat de hersenen ’s nachts vanzelf doen. Hoe dat diepe slapen werkt en wat je eraan kunt doen, lees je in ons stuk over wat diepe slaap eigenlijk is. Wat er bekend is over diepe slaap en de kans op ziekte, zetten we op een rij in meer diepe slaap, minder kans op ziekte?

Ook hier geldt dat je voorzichtig moet zijn met conclusies. Dat de hersenen in de diepe slaap meer opruimen, betekent niet dat één slechte nacht je hersenen schaadt of dat goed slapen alzheimer voorkomt. Het onderzoek naar die verbanden loopt nog.

Heb je iets aan een trilmatras of massagebed thuis?

In winkels zie je matrastoppers, bedden en kussens met een trilfunctie of massagestand. Het onderzoek zegt over zulke producten niets. De onderzoekers gebruikten trillingen die specifiek op het Piezo1-eiwit waren afgestemd, onder toezicht, en steeds samen met een geneesmiddel. Zonder die pil was het effect op de afvoer veel kleiner. Een massagestand in je bed kan prettig zijn om te ontspannen, maar het is geen behandeling en niet getest als manier om je hersenen op te ruimen.

Wil je iets doen voor je nachtrust, dan liggen de bekende stappen meer voor de hand. Een vast ritme, een koele en donkere slaapkamer en een matras dat bij je manier van liggen past, helpen je eerder aan diepe slaap dan een gadget. Lig je al weken wakker, kijk dan naar de nieuwe richtlijn voor slapeloosheid, waarin staat wat de huisarts eerst met je doet.

Zorgen over geheugen of slaap bij een naaste

Maak je je zorgen over je geheugen, of over iemand in je omgeving die vergeetachtig wordt of ’s nachts onrustig is, ga dan naar de huisarts. Die kan uitzoeken waar de klachten vandaan komen en zo nodig doorverwijzen. Voor wie al voor iemand met dementie zorgt, hebben we tips over onrustige nachten bij dementie.

Het trillende matras is voorlopig iets voor het lab. Over een paar jaar weten we meer, als de studie met mensen met milde alzheimerklachten klaar is. Tot die tijd blijft de beste manier om je hersenen ’s nachts hun werk te laten doen gewoon goed en lang genoeg slapen.