Slecht slapen bij dementie: wat kun je doen als de nachten onrustig zijn?

Waarom de nachten zo onrustig worden

Dementie raakt het slaappatroon zelf. Volgens Zorg voor Beter verstoort alzheimer het normale slaappatroon en geeft lewy-body-dementie slaperigheid overdag en een onrustige droomslaap. Dat uit zich in langer wakker liggen, vaker wakker worden en ’s nachts gaan rondlopen. De biologische klok loopt niet meer goed, zo beschrijven ook specialisten ouderengeneeskunde in hun vakblad.

Daar komt een vicieuze cirkel bovenop. Wie minder doet overdag, is ’s avonds minder moe en dut sneller in de stoel, en dat kost weer nachtslaap. Ook somberheid en pijn kunnen meespelen. Zorg voor Beter raadt daarom aan om per persoon uit te zoeken waar het vandaan komt, want dat bepaalt wat helpt. Het kan helpen om een week op te schrijven wanneer iemand slaapt en wakker is. Dan zie je sneller een patroon en heb je iets concreets om mee te nemen naar de huisarts.

De nacht begint overdag

Het meeste valt te winnen buiten de slaapkamer. Dat geldt voor iedereen, zoals we schreven in goed slapen begint overdag, en hier nog sterker. Zorg voor Beter noemt activiteit overdag en veel daglicht als eerste stappen. De Britse Alzheimer’s Society geeft daarbij vooral de ochtend de voorkeur, omdat het licht dan de biologische klok helpt. Kan iemand niet naar buiten, dan kan een lamp of lichtbak volgens die organisatie uitkomst bieden. Waar je op let als je er een zoekt, lees je in ons stuk over de daglichtlamp.

’s Avonds werkt het andersom. Dim het licht en beperk schermen. Een vaste routine van ongeveer een uur helpt volgens de Alzheimer’s Society, met een warm drankje zonder cafeïne, naar het toilet, omkleden, tanden poetsen en rustige muziek of een bekend radioprogramma. Ook dementie.nl noemt een vast avondritueel en een toiletbezoek voor het slapen. Wat herkenbaar is, geeft houvast, juist als de rest vervaagt.

Wat je in de slaapkamer kunt doen

De slaapkamer is de plek waar kleine ingrepen het verschil maken. De volgende punten komen van de Alzheimer’s Society, een Britse organisatie, maar ze gelden net zo goed voor een Nederlands huis.

• Donker, met een uitzondering. Hou de kamer stil en donker. Is iemand bang om in het donker wakker te worden of vindt hij het toilet niet, dan is een nachtlampje de betere keuze. Hier wint oriëntatie het van het volledige donker.
• Koel maar niet koud. Rond de 18 graden, en een raam open als het niet te koud is, zodat de kamer niet benauwd wordt.
• Opgeruimd en stevig. Een opgeruimde kamer en een comfortabel, stevig bed. Gebruik de kamer zo veel mogelijk alleen om te slapen.
• Een klok die dag of nacht aangeeft. Een dementievriendelijke klok kan helpen als iemand ’s nachts wakker wordt en niet weet hoe laat het is.
• Water bij het bed. Zet een glas water klaar, maar laat iemand ’s avonds niet te veel drinken. Dat scheelt toiletbezoek.

Eten midden in de nacht wordt afgeraden, omdat iemand dan kan gaan wakker worden van de honger. Bij echte trek kan een glas melk of een yoghurt wel. Zorg voor Beter verwijst voor hulpmiddelen naar hulpmiddelenwijzer.nl.

Slaapmiddelen zijn geen snelle oplossing

Na weken gebroken nachten is de verleiding groot, maar de bronnen zijn eensluidend. Slaapmiddelen kunnen mensen met dementie verwarder maken, waarschuwt Zorg voor Beter, dus overleg altijd eerst met een arts. De Nederlandse richtlijn van Verenso uit 2018 begint daarom met niet-medicamenteuze maatregelen en raadt benzodiazepines af vanwege bijwerkingen en zwak bewijs.

Ook de alternatieven zijn minder stevig dan je zou hopen. Een Cochrane-overzicht uit 2020 vond geen bewijs dat melatonine tot 10 milligram de slaap verbetert bij mensen met alzheimer. Voor trazodon was er een klein gunstig signaal, maar dat komt uit één studie met 30 mensen. De auteurs spreken van een duidelijk gebrek aan bewijs. Melatonine is zonder recept te koop, maar ook daarvoor geldt dat je het eerst met de huisarts of apotheker bespreekt, zeker in combinatie met andere medicijnen. De Alzheimer’s Society raadt verder aan om de apotheker te vragen of medicijnen die iemand al gebruikt de slaap verstoren.

Wanneer je de huisarts belt

Thuisarts is hierover duidelijk. Gedraagt iemand zich in korte tijd heel anders, dan kan dat een delier zijn. Maak dan dezelfde dag nog een afspraak. Is het gedrag nieuw, bel dan ook, want er kan een behandelbare oorzaak achter zitten, zoals een blaasontsteking. Wordt iemand ziek, dan geldt hetzelfde.

Blijft de onrust maanden hetzelfde, dan is het minder spoedeisend, maar nog steeds een reden om te bellen. Dan is ook de vraag naar pijn en somberheid aan de orde. De huisarts of de case-manager dementie kijkt mee.

En je eigen slaap dan?

Bel de huisarts ook als je de zorg niet meer aankunt, of als je somber of bang bent. Dat staat er bij Thuisarts net zo stellig als de rest. Een mantelzorger die wekenlang gebroken slaapt, houdt die zorg op den duur moeilijk vol. Vraag familie en vrienden om een nacht over te nemen, vraag om tijdelijke hulp en kijk of dagopvang kan. De case-manager dementie kan dat regelen. Ook Alzheimer Nederland heeft tips voor je eigen slaap.

En een avond als die in Beegden is dan misschien niet alleen nuttig voor de uitleg. De bijeenkomst in gemeenschapshuis ’t Leuke loopt van 19.30 tot 21.30 uur, de toegang is gratis en aanmelden hoeft niet. Daar zitten mensen die precies weten hoe zo’n nacht eruitziet. Ook elders zijn er Alzheimer Cafés.