Slecht slapen bij parkinson: wat er 's nachts gebeurt en wat de huisarts doet

Dit stuk legt uit welke problemen dat zijn en wat de huisarts en de neuroloog ermee doen. Het vervangt geen gesprek met je arts of parkinsonverpleegkundige.

Wat er ’s nachts gebeurt

De Nederlandse richtlijn voor de ziekte van Parkinson van de Nederlandse Vereniging voor Neurologie (module uit 2020) maakt eerst een grove tweedeling. Er zijn problemen met de nachtslaap, en er is slaperigheid overdag. Die twee hangen samen, want wie ’s nachts slecht slaapt, is overdag moe. Daarom adviseert de richtlijn om bij beide eerst de nacht aan te pakken.

Binnen de nacht noemt de richtlijn een hele rij oorzaken. In grote lijnen vallen ze in vier groepen.

• Het lichaam beweegt niet mee. Als de medicijnen ’s nachts uitwerken, komen stijfheid, trillen en krampen terug. Omdraaien in bed wordt moeilijk, en elke keer dat het niet lukt, word je wakker. Ook rusteloze benen en schokkende benen tijdens de slaap horen hierbij.
• De blaas. Vaak ’s nachts moeten plassen breekt de nacht in stukken, en met een stijf lichaam is elke tocht naar het toilet een onderneming.
• Dromen die je naspeelt. Bij de REM-slaapgedragsstoornis ontspannen de spieren tijdens het dromen niet zoals normaal. Wie droomt dat hij vecht of wegrent, slaat of schopt dan ook echt. Thuisarts noemt deze stoornis een slaapprobleem dat vaak voorkomt bij parkinson.
• Medicijnen en stemming. Sommige parkinsonmedicijnen maken overdag slaperig of geven levendige dromen. Daarnaast spelen pijn, somberheid, gewone slapeloosheid en ademhalingsproblemen tijdens de slaap een rol.

Voor wie naast iemand met parkinson slaapt, is die derde groep het meest ingrijpend. De partner merkt de onrust vaak eerder dan de slaper zelf, en kan er ook letterlijk een klap van krijgen.

Wat de huisarts en de neuroloog doen

De eerste stap is uitzoeken welk probleem het is. De richtlijn adviseert de arts om de slaap in kaart te brengen met een vragenlijst en dan te kijken of het om de nacht of om de dag gaat. Daarna komt de medicatie. Werken de middelen ’s nachts te kort, dan kan een aanpassing van tijdstip of soort al veel schelen; zijn ze juist te sterk, dan kan minder helpen. Thuisarts zegt het eenvoudig: je bespreekt met je arts of minder of andere medicijnen tegen het trillen mogelijk zijn.

Daarna noemen de richtlijn en Thuisarts een paar behandelingen, allemaal met de kanttekening dat het bewijs beperkt is.

• Bij slecht slapen ’s nachts kan de arts melatonine, rotigotine (een pleister) of lichttherapie overwegen.
• Bij slaperigheid overdag noemt de richtlijn cafeïne, modafinil of lichttherapie.
• Bij het naspelen van dromen kan een neuroloog rivastigmine of clonazepam overwegen.
• Gewone slaapmiddelen raadt de richtlijn in het algemeen af. Worden ze toch gebruikt, dan kort, omdat ze het risico op vallen vergroten.

Over lichttherapie bij parkinson schreven we eerder een stuk over wat het onderzoek naar een lichtbril laat zien. Helpt het allemaal niet, dan kan de arts doorverwijzen naar een centrum voor slaapgeneeskunde, waar de slaap een nacht lang wordt gemeten.

Wat je zelf in de slaapkamer regelt

De adviezen van Thuisarts voor thuis zijn bekend van gewone slapeloosheid: geen vette maaltijd vlak voor het slapen, een donkere en stille kamer, en het bed alleen gebruiken om te slapen. Bij parkinson komt daar de praktische kant bij. Wie ’s nachts vaak naar het toilet moet en stijf uit bed komt, houdt de route van bed naar toilet vrij en verlicht die zacht. Hulpmiddelen die het omdraaien of opstaan makkelijker maken, kun je bespreken met de parkinsonverpleegkundige of een ergotherapeut.

Bij het naspelen van dromen gaat het om veiligheid. De Amerikaanse academie voor slaapgeneeskunde AASM noemde in haar richtlijn uit 2023 concrete maatregelen. Haal voorwerpen weg van het nachtkastje waaraan je je kunt bezeren, zet scherpe meubels verder weg of bescherm de hoeken, en leg een zachte mat of kleed naast het bed voor als iemand eruit valt. Bij ernstige klachten adviseert de AASM om apart te slapen tot de stoornis behandeld is. Dat voelt voor veel stellen als een grote stap, maar het is tijdelijk en beschermt allebei. Hoe je dat praktisch regelt, staat in ons stuk over apart slapen als stel.

Wanneer je het aankaart

Een afspraak bij de neuroloog gaat vaak vooral over bewegen en medicijnen. Wil je het over slapen hebben, zet het dan bovenaan je lijstje en neem iets concreets mee: hoe laat je wakker wordt, of dat samenvalt met het uitwerken van de medicijnen, hoe vaak je eruit moet om te plassen, en wat je partner ’s nachts ziet. Met die informatie kunnen de huisarts, de neuroloog en de parkinsonverpleegkundige gericht zoeken. En als je overdag ineens in slaap valt, bespreek dan ook meteen of autorijden nog verstandig is.