Nooit meer de klok verzetten? Waarom slaapwetenschappers dat willen
Inhoudsopgave
Europa wilde ervan af, en toen bleef het stil
De Gelderlander zette het dit weekend op een rij in een stuk met de Belgische wetenschapsjournalist Martijn Peters. De Europese Commissie stelde in 2018 voor om het verzetten van de klok af te schaffen, het Europees Parlement steunde dat, en 2021 zou het laatste jaar van wisselen worden. Het liep vast op de vraag welke tijd het dan moest worden. Lidstaten konden het daar niet over eens worden, en volgens het artikel liet de Commissie weten dat er de komende jaren geen afschaffing komt.
De zomertijd zelf werd in de jaren zeventig in veel Europese landen ingevoerd als reactie op de oliecrisis. Het idee was dat een uur extra avondlicht energie zou besparen. Wetenschappers betwijfelen inmiddels of dat ooit veel heeft opgeleverd.
Waarom de wetenschap de wintertijd kiest
De kern van het argument is je biologische klok. Die stuurt wanneer je slaperig wordt en wanneer je wakker wordt, en hij loopt niet precies gelijk met een etmaal. Volgens Peters zit de mens op een ritme van ongeveer 24 uur en 10 minuten. Elke dag wordt die klok weer gelijkgezet, en het belangrijkste signaal daarvoor is licht, vooral ochtendlicht.
Bij permanente zomertijd zou de zon rond nieuwjaar in België pas om 9.45 uur opkomen, rekent Peters voor. Dan begin je wekenlang je dag in het donker en blijft je lichaam langer melatonine maken, het hormoon dat je slaperig maakt. In de zomer krijg je dan juist veel licht in de late avond, waardoor de melatonine later op gang komt en je moeilijker in slaap valt. Dat structurele verschil tussen je interne klok en de kloktijd heet sociale jetlag. In het artikel wordt het in verband gebracht met vermoeidheid en prikkelbaarheid, en op langere termijn met overgewicht, hart- en vaatziekten en depressie.
Die lijn is ook buiten Europa te horen. De Amerikaanse academie voor slaapgeneeskunde (AASM) sprak zich in 2020 uit voor permanente standaardtijd, wat bij ons de wintertijd is, en herhaalde dat standpunt in 2024.
Ook de wintertijd loopt al voor op de zon
Hier wordt het voor Nederland interessant, want het artikel gaat over België, en daar ligt het net zo. Peters legt uit dat België door de Duitse bezetting op Duitse tijd is gezet en daar na de oorlog op bleef. Nederland kreeg in 1940 eveneens de Duitse tijd, en hield die na de bevrijding ook aan. Daarvoor liep de Nederlandse klok ongeveer twintig minuten voor op Greenwich, nu een uur.
Je kunt het zelf narekenen. De zon schuift elke vier minuten een lengtegraad op. Onze tijdzone is afgestemd op de vijftiende lengtegraad, die door het oosten van Duitsland loopt. Amsterdam ligt rond de vijfde lengtegraad, dus de zon staat daar zo’n veertig minuten later op zijn hoogst dan de klok aangeeft. In Twente is dat verschil ongeveer een halfuur, in Zeeland ruim drie kwartier. Dat is in de wintertijd. Met de zomertijd komt daar nog een uur bij, en zit je dus op ruim anderhalf uur verschil tussen de kloktijd en de zon.
Permanente zomertijd zou dat grote gat het hele jaar vastzetten. Permanente wintertijd laat ons nog steeds iets voorlopen, maar een stuk minder. Dat is de reden dat slaaponderzoekers niet zomaar zeggen ‘maakt niet uit welke, als het maar vast is’.
Wat dit voor jouw nacht betekent
Zolang er niets verandert, wissel je twee keer per jaar. De overstap naar wintertijd is daarbij de vriendelijkste van de twee: je krijgt een uur terug in plaats van dat je er een inlevert. Toch merken veel mensen er een paar dagen iets van, vooral wie van nature vroeg wakker wordt en nu nog vroeger op de klok ontwaakt.
De rekensom hierboven laat ook zien waarom ochtendlicht in deze maanden zo veel uitmaakt. Je klok heeft dat signaal nodig om gelijk te blijven lopen, en in november en december is er in de spits weinig van. Een kwartier naar buiten in het eerste uur na het opstaan helpt meer dan het lijkt. Wat licht precies met je nachtrust doet, lees je in ons overzicht gedimd licht en daglicht. Wie de wissel nog in zijn lijf voelt, vindt in ons stuk over je ritme vasthouden in de donkere weken wat je deze dagen concreet kunt doen.
En de politiek? Daar is het voorlopig stil. Het voorstel uit 2018 ligt er nog, maar zonder akkoord over welke tijd het wordt, gaat de klok in maart gewoon weer een uur vooruit.
