Ook spinnen slapen: wat onderzoek bij dieren zegt over waarom wij slapen

Wat de onderzoekers bij de springspin zagen

Het onderzoek, onder leiding van de Universiteit van Bonn, verscheen op 26 oktober 2026 in het vakblad PNAS. De onderzoekers volgden de springspin Portia fimbriata dag en nacht. Deze spin is overdag actief en heeft een biologische klok die ook zonder daglicht doorloopt. ’s Nachts zagen ze een vaste slaapopbouw, met regelmatig terugkerende fasen die lijken op de remslaap van mensen. Tijdens die fasen was de spin moeilijker te wekken dan in de rest van de nacht. En wie de spin uit zijn slaap hield, zag hem daarna extra slapen.

Het bouwt voort op een eerdere ontdekking van een deel van dezelfde onderzoekers. In 2022 beschreven ze in een eerdere studie hoe bij pas uitgekomen springspinnen, waarvan het pantser nog doorzichtig is, ’s nachts de netvliezen in korte reeksen heen en weer bewogen. Daarbij trilden de pootjes en krulden ze op een vaste manier. Het leek sterk op remslaap, maar of het echt slaap was, kon toen nog niet worden aangetoond. Dat bewijs ligt er nu wel.

Hoe je bij een dier vaststelt dat het slaapt

Een dier kun je niet vragen of het geslapen heeft, en bij een spin kun je geen hersengolven meten zoals in een slaaplab. Onderzoekers kijken daarom naar gedrag. Een paar kenmerken samen maken het verschil tussen rusten en slapen.

• Het dier neemt een vaste houding aan op een vast moment van het etmaal, gestuurd door een interne klok.
• Het reageert minder snel op prikkels. Er is een sterker geluid of een stevigere tik nodig om het wakker te krijgen.
• Die toestand is snel omkeerbaar. Een flinke prikkel en het dier is meteen weer wakker, anders dan bij bewusteloosheid of een winterslaap.
• Na een tekort volgt inhaalslaap. Wie het dier wakker houdt, ziet het daarna langer of dieper slapen.

De springspin voldoet aan allemaal, en heeft daarbovenop een fase die op remslaap lijkt. Met die lat zijn de afgelopen decennia ook bij fruitvliegjes, wormen en zelfs kwallen slaapachtige toestanden gevonden, schreven de onderzoekers in 2022.

Wat dat zegt over waarom wij slapen

Slaap is voor een dier riskant. Wie slaapt, eet niet, zoekt geen partner en merkt een rover pas laat op. Toch heeft vrijwel elk dier dat goed onderzocht is een vorm van slaap, van dieren met een klein zenuwstelsel tot mensen. Dat wijst erop dat slaap iets doet wat niet over te slaan is, en dat die functie al heel lang bestaat.

Wat die functie precies is, weet nog niemand helemaal. Herstel van lichaam en hersenen en het verwerken van wat je overdag meemaakt, zijn de bekendste verklaringen, en ze sluiten elkaar niet uit. Dat juist een spin die sterk op zijn ogen jaagt een remachtige fase heeft, maakt de vraag interessanter. Remslaap werd lang vooral als iets van zoogdieren en vogels gezien. Als hij bij een totaal andere diergroep opduikt, is hij misschien vaker ontstaan, of veel ouder dan gedacht.

Wij vinden dat eerlijk gezegd het mooiste aan dit soort onderzoek. Het lost de vraag niet op, maar het maakt hem groter, en het neemt de gedachte weg dat slaap een luxe is waar je met wat discipline omheen kunt.

Wat je eraan hebt voor je eigen nacht

De kenmerken waarmee de spin werd betrapt, herken je bij jezelf. Na een korte nacht slaap je de volgende nacht dieper, net als de spin die werd wakker gehouden. Dat is inhaalslaap, al heeft die zijn grenzen, zoals je leest in ons stuk over slaapschuld inhalen in het weekend. Dat je in diepe slaap minder hoort, is dezelfde verhoogde wekdrempel. Wat diepe slaap verder is, legden we uit naar aanleiding van een wedstrijd in zo diep mogelijk slapen.

En dan de klok. De spin houdt ook zonder daglicht een ritme van ongeveer een etmaal aan, net als jij. Juist omdat die klok zo diep in het lichaam zit, merk je het als hij uit de pas loopt, zoals na het verzetten van de klok afgelopen weekend. Hoe je hem weer gelijk zet, staat in je ritme vasthouden in de donkere weken. Een slapende spin is dus geen rare uitzondering. Hij doet wat bijna elk dier doet, en wat jij vannacht ook weer nodig hebt.