Praten, lopen of schoppen in je slaap: wat parasomnie is

Wat parasomnie is

Parasomnie is ongewoon gedrag tijdens de slaap. Het AD liet er dit weekend twee slaapexperts over aan het woord, in een uitleg over wie er last van krijgt. Volgens dat stuk zegt 12 procent van de volwassenen het vijf keer of vaker te hebben meegemaakt. Het kan gebeuren bij het inslapen, tijdens de slaap of op het moment dat je van slapen naar wakker gaat.

Het opvallende is dat de persoon zelf er meestal niets van weet. Longarts en somnoloog Lisette Venekamp, directeur van het Nederlands Slaap Instituut, legt in het AD uit dat een deel van de hersenen dan nog slaapt, terwijl een ander deel al wakker genoeg is om bewegingen aan te sturen. Daardoor kan iemand lopen, praten of zelfs iets klaarmaken in de keuken, en zich er de volgende ochtend niets van herinneren.

De vormen die je het vaakst tegenkomt

Onder parasomnie valt een hele rij verschijnselen. De bekendste zijn:

• Slaapwandelen. Van rechtop gaan zitten en verdwaasd rondkijken tot door het huis lopen, meubels verschuiven of ergens op klimmen.
• Nachtangst. Iemand lijkt ineens doodsbang, schreeuwt of huilt, zweet en heeft een snelle hartslag. Hij is moeilijk wakker te krijgen en slaapt daarna meestal rustig verder.
• REM-slaapgedragsstoornis. Normaal zijn je spieren tijdens het dromen grotendeels verslapt, zodat je je dromen niet uitvoert. Bij deze stoornis werkt die rem niet of maar half, en dan praat, slaat of schopt iemand mee met de droom.
• Praten in je slaap, nachtmerries en slaapverlamming, en ook eten tijdens de slaap.

Slaapwandelen en nachtangst zie je vaker bij kinderen. Francesca Siclari van het Nederlands Herseninstituut zegt in het AD dat die verschijnselen bij het ouder worden vaak afnemen of vanzelf verdwijnen. De REM-slaapgedragsstoornis komt juist vooral bij volwassenen voor en kan samenhangen met neurologische aandoeningen.

Het tijdstip in de nacht zegt iets

Wat je zelden leest, en waar je als partner of ouder wel iets mee kunt, is dat de vormen op verschillende momenten van de nacht opduiken. Dat heeft met de opbouw van je slaap te maken. In het begin van de nacht krijg je de meeste diepe slaap, later in de nacht neemt de droomslaap (REM-slaap) toe.

Slaapwandelen en nachtangst komen uit de diepe slaap. Ze gebeuren daarom meestal in het eerste deel van de nacht, vaak een tot drie uur na het inslapen. Slaan en schoppen tijdens het dromen hoort bij de REM-slaap. Slaapcentrum SEIN schrijft in zijn patientenfolder over de REM-slaapgedragsstoornis dat die vooral in de tweede helft van de nacht speelt, en niet vlak na het inslapen.

Voor een diagnose ben je niet zelf aan zet, maar het helpt wel om op te schrijven wanneer het gebeurt. Een korte notitie met het tijdstip, wat je zag en of de persoon er iets van weet, is voor een arts veel nuttiger dan een algemene beschrijving achteraf. Hoe je zoiets een week lang bijhoudt, lees je in ons stuk over een slaapdagboek dat iets zegt.

Waarom de een het wel heeft en de ander niet

Dat is niet altijd duidelijk. Beide experts in het AD wijzen op aanleg: parasomnie komt in sommige families vaker voor. Daarnaast kunnen langdurige stress, angstklachten of trauma een rol spelen. Venekamp noemt ook alcohol, een korte nacht en een verstoord ritme als dingen die een episode kunnen uitlokken. Zelf verwacht ze bij de overgang naar de zomertijd meer effect dan nu bij de wintertijd, omdat de nacht dan een uur korter wordt.

Daar zit meteen het deel waar je zelf iets aan kunt doen. Gebeurt het vooral na een avond drinken, in een drukke periode of na een paar korte nachten, dan kan een vast slaapritme al verschil maken. Vermoed je dat een medicijn meespeelt, bespreek dat dan met de arts die het voorschreef. Met de wintertijd van vorige week in het achterhoofd: in ons stuk over je ritme vasthouden in de donkere weken staat hoe je vaste tijden aanhoudt.

Wat je doet als het naast je gebeurt

Schrikken is begrijpelijk, maar wakker schudden helpt niet. Venekamp raadt in het AD aan om een slaapwandelaar rustig terug naar bed te begeleiden, zonder hem abrupt te wekken. Bij nachtangst lijkt iemand soms met open ogen in paniek, terwijl hij niet echt wakker is. Blijf dan in de buurt en zorg dat hij zich niet kan bezeren.

Dat laatste is het belangrijkste. Kijk eens met andere ogen naar de slaapkamer en de route naar de deur. Een stoel in de looplijn, spullen op de vloer, een scherpe hoek bij het bed of een trap met dingen op de treden zijn precies waar het misgaat. Een traphekje helpt niet altijd, waarschuwt Venekamp, want sommige slaapwandelaars klimmen er juist overheen. Meer over een veilige route in het donker vind je in ons artikel over de slaapkamer veiliger maken.

Slaapt een van jullie door het geschop of gepraat zelf steeds slecht, dan is een tijdelijk eigen bed geen schande. Hoe stellen dat regelen zonder dat het als afstand voelt, staat in ons stuk over apart slapen als stel.

Wanneer naar de huisarts

Niet elke nachtelijke beweging is reden tot zorg. Af en toe praten in je slaap of een nachtmerrie is meestal onschuldig, zegt Venekamp. Ga wel naar de huisarts als het steeds terugkomt, als iemand zichzelf of een ander in gevaar brengt, of als de nachtrust er flink onder lijdt. Ook als het op volwassen leeftijd voor het eerst begint, is het volgens Siclari verstandig om de oorzaak te laten uitzoeken. Dat geldt zeker voor slaan en schoppen tijdens het dromen.

Een somnoloog, een arts die gespecialiseerd is in slaap, begint meestal met een uitgebreid gesprek over wat er ’s nachts gebeurt. Soms volgt een slaaponderzoek om andere slaapstoornissen uit te sluiten. Neem dan die aantekeningen mee. Wie het van dichtbij zag, is vaak de beste getuige, dus ga als partner gerust mee naar dat eerste gesprek.