Scholieren slapen te weinig en halen slechtere cijfers: zo help je je tiener

Wat er bekend is over moeheid op de middelbare school

PIRLS-onderzoeker Katrijn Denies van de KU Leuven vertelt in De Morgen dat afstuderende Vlaamse scholieren in 2019 werd gevraagd wat hen het meest had gehinderd in hun schooltijd. Liefst 30 procent noemde vermoeidheid. Dat is Belgisch onderzoek, maar ook in Nederland zie je de richting. Volgens het Nederlands Jeugdinstituut zei in 2024 22 procent van de jongeren van 12 tot 18 jaar dat ze in de twee weken ervoor slaapproblemen hadden. In 2017 was dat nog ruim 10 procent. Uit eerder onderzoek onder scholieren, uit 2017, bleek bovendien dat leerlingen op de middelbare school bijna twee keer zo vaak het gevoel hebben slecht en onvoldoende te hebben geslapen als leerlingen op de basisschool.

Of die moeheid de lagere cijfers veroorzaakt, is niet bewezen. Denies wijst erop dat een jongere die veel op zijn telefoon zit, slechter kan presteren en slechter kan slapen zonder dat het een het ander veroorzaakt. Wel weten we volgens haar dat een chronisch slaaptekort het moeilijker maakt om je te concentreren en iets te leren.

Wat een puber nodig heeft en waarom het knelt

Slaapspecialist Karlien Dhondt (UZ Gent) zegt in de krant dat jongeren in de eerste jaren van de middelbare school nog 8 tot 10 uur per nacht nodig hebben. Pas rond hun zestiende of zeventiende hebben de meesten genoeg aan 8 uur. Het probleem is dat pubers later in slaap vallen, maar wel vroeg op moeten. Waarom die klok in de puberteit verschuift, legden we uit in ons stuk over tieners die moe op school zitten.

Er is nog een factor die minder aandacht krijgt, en dat is het schoolwerk zelf. Pedagoog Pedro De Bruyckere (Universiteit Utrecht) beschrijft in De Morgen een spiraal. Een moe kind doet langer over zijn huiswerk, gaat later naar bed, slaapt korter en is de volgende dag weer moe. Dan lijkt het alsof de schooldruk is toegenomen, terwijl het eigenlijk de vermoeidheid is die het werk zwaarder maakt. Zijn advies aan scholen is om toetsen beter te spreiden, zodat leerlingen niet vier toetsen op een dag hebben en ’s avonds uren zitten te leren.

Wat je thuis kunt doen

Een schoolrooster verander je niet, maar een paar dingen thuis wel. Wij zouden beginnen bij de avonden, en dan vooral bij de toetsweken.

• Plan het leren, niet alleen de toetsen. Kijk aan het begin van de week samen naar wat er aankomt. Wie drie avonden een uur leert, hoeft niet een avond tot middernacht door te gaan. Zo doorbreek je de spiraal die De Bruyckere beschrijft.
• Een eindtijd voor het schoolwerk. Spreek een tijd af waarna de boeken dichtgaan, ruim voor bedtijd. Wie met stress over een toets in bed stapt, ligt langer wakker.
• De telefoon slaapt ergens anders. Dhondt wijst erop dat schermgebruik niet alleen de nacht verkort, maar het inslapen daarna ook moeilijker maakt. Een vaste laadplek buiten de slaapkamer werkt beter dan elke avond onderhandelen.
• Het weekend niet te ver laten uitlopen. Uitslapen mag, maar tot het middaguur in bed liggen maakt de maandag zwaarder.

De slaapkamer van je tiener is ook zijn werkplek

Bij een puber is de slaapkamer vaak alles tegelijk. Huiswerkplek, gamekamer, plek om met vrienden te bellen en ook nog de plek waar hij moet slapen. Dat maakt het lastig om ’s avonds om te schakelen. Je hoeft geen extra kamer te hebben om daar iets aan te doen.

Zet het bureau zo dat het bed niet in het zicht is tijdens het leren, en andersom. Gebruik op het bureau een felle lamp en bij het bed een gedimde, zodat het licht zelf aangeeft welke fase van de avond het is. Laat het bed geen plek zijn waar huiswerk gemaakt wordt. En houd het ’s nachts donker en koel. Hoe je de temperatuur goed krijgt nu de verwarming weer aangaat, lees je in ons stuk over een te warme slaapkamer.

Lijkt je kind ondanks een goed ritme steeds uitgeput, ligt het nachtenlang wakker of gaat het op school echt mis, praat er dan over met de huisarts of de jeugdarts van school.